Wiadomości z niewoli

Kartka ze Starobielska

Data: 29 listopada 1939
Miejsce: Starobielsk, obóz NKWD
Nośnik: sowiecka kartka pocztowa, 2 strony (kopia)
Archiwum: kopia od rodziny Stanisława Plewika

Opracowanie: Michał Wójcik · Opublikowano: 24 października 2026

Jak korzystać z przeglądarki?

Powiększanie. Przyciski + i −, „Cały skan” wraca do całości, „Pełny ekran” otwiera skan na całym ekranie. Po kliknięciu skanu działają też klawisze +, − i 0 oraz strzałki. Myszą: kółko z klawiszem Ctrl, dwuklik, przeciąganie; na ekranie dotykowym szczypanie.
Strony. Przyciski „Strona z tekstem” i „Strona adresowa” nad skanem przełączają obie strony kartki.
Widoki. Na komputerze są trzy kolumny – w każdej wybierz z listy, co ma pokazywać: Skan, Transkrypcja, Przypisy, O dokumencie i Źródło. Na telefonie te same części są zakładkami.
Transkrypcja a skan. W transkrypcji przełącz „Akapity” na „Wiersze” i kliknij wiersz – skan powiększy się i podświetli to miejsce (także pola strony adresowej). Ponowne kliknięcie wiersza, klawisz Esc albo „Cały skan” zdejmuje podświetlenie. Adres strony zapamiętuje wybrany wiersz, więc można go komuś przesłać.
Odczyt. Przyciski „Kontrast”, „Szarość” i „Negatyw” zmieniają wyświetlanie skanu, żeby ułatwić czytanie; nie zmieniają pliku. Cyfry przy tekście prowadzą do przypisów, strzałka ↩ wraca do miejsca w tekście.

Pierwsza kolumna

Druga kolumna

Trzecia kolumna

Skan

Kartka ze Starobielska, strona z tekstem: osiemnaście wierszy odręcznego pisma, u góry data Dn. 29 XI 39 r. i nagłówek Najdroższa Mamusiu i Ukochane Rodzeństwo, u dołu podpis Władek. Kopia, brzegi kartki ucięte.

Strona 1 · cały skan

Kopia kartki (fotokopia obu stron) od rodziny Stanisława Plewika, brata księdza. Na kopii brzegi kartki są ucięte: na stronie z tekstem brakuje końcówek dwóch ostatnich wierszy. Skany są udostępnione wyłącznie do oglądania.

Transkrypcja

[Strona z tekstem]

Dn. 29 XI 39 r.¹

Najdroższa Mamusiu² i Ukochane Rodzeństwo!³

Jestem w Starobielsku⁴. Na zdrowiu czuję się dobrze, tylko tęsknię za Mamusią i Rodzeństwem, proszę się jednak nie martwić, wszystko będzie dobrze – jest nadzieja, że szybko się zobaczymy. Proszę dbać o swoje zdrowie i całego Rodzeństwa. Rzeczy moje pozostały w Tomaszowie⁵, tam gdzie mieszkałem. Proszę tam napisać i zainteresować się, co się z niemi dzieje. Proszę pisać do mnie często, interesuję się bardzo, co się dzieje ze wszystkimi w domu. Najlepiej proszę się zwrócić do p. Stanisława Boruckiego⁶, żeby pomógł Mamusi list napisać i zaadresować. Przesyłam pozdrowienia dla Niego i Krewnych.

Całuję spracowane ręce Mamusi i pozdrawiam…⁷ Bratowe, Braci i Maleństwa⁸. Władek⁹

[Strona adresowa]

[w lewym górnym rogu godło ZSRR; u góry, druk:] ПОЧТОВАЯ КАР[ТОЧКА] / CARTE POST[ALE]¹⁰ [koniec napisu zakryty znaczkami; w prawym górnym rogu trzy znaczki pocztowe: 5, 5 i 20 kop., na środkowym stempel]

Куда Люблин – Lublin¹¹
Bełżyce, koło Lublina
ul. Jakuba № 14¹²

Кому Plewikowa Franciszka

[pod wierszami adresu drobny druk objaśniający pola formularza:] Наименование места, где находится почта, и области (края), а для станций – наименование жел. дор. [?] · Район, село или деревня · Улица, № дома и квартиры · Подробное наименование адресата

Адрес отправителя / Adresse de l’expéditeur [druk, z lewej]
С.С.С.Р. Старобельск
Ящик почтовый № 15¹³
Плевик Владыслав Павлович¹⁴

Pisownia i interpunkcja jak w rękopisie; na stronie adresowej druk formularza pismem prostym, wpisy odręczne kursywą. Cyfry w tekście odsyłają do przypisów. Zasady transkrypcji.

Przypisy

1
Pod koniec listopada 1939 roku jeńcom obozu w Starobielsku pozwolono wysłać do rodzin po jednym liście; pierwsze listy noszą daty 27–30 listopada. Korespondencja była kontrolowana, jeńcy nie mogli pisać o swoim położeniu (ks. M. Jagiełło, s. 140–143). To ostatnia znana wiadomość od ks. Władysława. ↩
2
Franciszka Plewik z domu Wójtowicz (1879–1967), matka. Owdowiała w 1909 roku i sama wychowała czterech synów. Mieszkała w Bełżycach przy ul. Jakuba 14 – na ten adres wysłana jest kartka. ↩
3
Bracia: Stanisław (1899–1982) i Aleksander (1902–1960) z rodzinami. Najmłodszy, Józef, zmarł 25 marca 1938 roku. ↩
4
Obóz specjalny NKWD w Starobielsku, w dawnym klasztorze. Ks. Plewik trafił tu z obozu przejściowego w Szepietówce, prawdopodobnie z transportem około 1200 oficerów z 15 listopada 1939 roku. W obozie przebywało około 3800 polskich oficerów. Na liście jeńców wywiezionych ze Starobielska, sporządzonej przez NKWD, nazwisko księdza figuruje pod pozycją 2578. ↩
5
Tomaszów Mazowiecki. Od 1 września 1936 roku ks. Plewik był tam prefektem publicznych szkół powszechnych, od 1937 roku etatowym nauczycielem religii w Publicznej Szkole Powszechnej nr 9. Stamtąd we wrześniu 1939 roku poszedł na wojnę. ↩
6
Chodzi o ks. Stanisława Boruckiego, kanonika, proboszcza w Bełżycach w latach 1932–1939 (ks. M. Jagiełło, s. 30–33) – na kartce przed nazwiskiem stoi „p.”, nie „ks.”. W sierpniu 1939 roku był gościem na obiedzie w domu Plewików. Zmarł 8 listopada 1939 roku – trzy tygodnie przed napisaniem kartki. Ks. Władysław, w niewoli, nie mógł o tym wiedzieć. ↩
7
Koniec wiersza jest na kopii ucięty: widać „pozd…”, a ostatni wiersz zaczyna się od „wiam” – zapewne „pozdrawiam”. ↩
8
Bratowe: żony Stanisława i Aleksandra. Maleństwa – dzieci braci: Piotr (ur. 1930), syn Stanisława, oraz Irena (ur. 1931) i Janina (ur. 1933), córki Aleksandra. ↩
9
Tak podpisywał wiadomości do bliskich: list z Szepietówki kończy się słowem „Władek”, gryps do Stanisława Żarnowskiego – „Władek Plewik”. ↩
10
Sowiecka kartka pocztowa z nadrukiem po rosyjsku i francusku („Почтовая карточка / Carte postale”), z godłem ZSRR i drukowanymi polami adresu; objaśnienia pól także po rosyjsku. ↩
11
Nazwę miasta wpisano cyrylicą i alfabetem łacińskim – drobny druk pod wierszem wymaga podania miejscowości, w której jest poczta, i obwodu. ↩
12
Dom rodzinny Plewików przy ul. Jakuba 14 w Bełżycach; zob. zdjęcie domu przy ul. Jakuba 14. ↩
13
Adres zwrotny obozu: Starobielsk, skrzynka pocztowa nr 15. W liście z Szepietówki ks. Władysław pisał, że nie podaje adresu, „bo jeszcze poczta nie funkcjonuje”; tu podaje go po raz pierwszy. ↩
14
Nazwisko w zapisie rosyjskim, z imieniem odojcowskim (syn Pawła). W tej samej formie – Плевик Владислав Павлович – figuruje na liście NKWD jeńców wywiezionych ze Starobielska, pod pozycją 2578. ↩

O dokumencie

Ostatnia znana wiadomość od ks. Władysława Plewika. Napisał ją w obozie NKWD w Starobielsku 29 listopada 1939 roku, gdy jeńcom po raz pierwszy pozwolono napisać do rodzin, i wysłał do matki, Franciszki Plewik, na adres ul. Jakuba 14 w Bełżycach. Obok grypsu do Stanisława Żarnowskiego i listu z Szepietówki jest to jedna z trzech zachowanych wiadomości z niewoli.

Ksiądz uspokaja matkę i rodzeństwo: jest zdrów, tęskni, prosi, by się nie martwili – „jest nadzieja, że szybko się zobaczymy”. Prosi o zainteresowanie się rzeczami, które zostały w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie mieszkał i pracował, o częste listy, a matce radzi, by w pisaniu pomógł jej ks. Stanisław Borucki. Nie wiedział, że proboszcz zmarł trzy tygodnie wcześniej. Kartka jest dowodem pobytu ks. Plewika w Starobielsku; w kwietniu 1940 roku został stamtąd wywieziony do Charkowa i zamordowany.

Dzieje

Kartka dotarła do Bełżyc. Znana jest z kopii od rodziny Stanisława Plewika, najstarszego z braci. O kartce pisała miejscowa prasa – wspominała o tym Danuta Widelska w audycji Polskiego Radia Rzeszów w 2020 roku. Biografia ks. M. Jagiełły wymienia kartkę jako dowód pobytu księdza w Starobielsku.

Opis fizyczny

Sowiecki formularz kartki pocztowej (Почтовая карточка / Carte postale) z godłem ZSRR. Strona z tekstem zapisana w całości: osiemnaście wierszy odręcznego pisma, data w prawym górnym rogu, podpis „Władek” na końcu ostatniego wiersza. Strona adresowa wypełniona odręcznie: adres odbiorcy po polsku (nazwa miasta także cyrylicą), adres nadawcy po rosyjsku; w prawym górnym rogu trzy znaczki pocztowe (5, 5 i 20 kopiejek), na środkowym stempel. Na kopii brzegi kartki są ucięte: brakuje końcówek dwóch ostatnich wierszy tekstu, a nadruk u góry strony adresowej częściowo zakrywają znaczki. Skany kopii: 1008 × 756 i 734 × 550 px.

Źródło

Tytuł: Kartka pocztowa ks. Władysława Plewika z obozu w Starobielsku do matki
Data: 29 listopada 1939 r.
Miejsce: Starobielsk, obóz NKWD (adres nadawcy: skrzynka pocztowa nr 15)
Rodzaj: kartka pocztowa, rękopis na drukowanym formularzu
Autor: ks. Władysław Plewik
Adresatka: Franciszka Plewik (matka), Bełżyce, ul. Jakuba 14
Język: polski; strona adresowa polski i rosyjski
Nośnik: sowiecka kartka pocztowa, 2 strony; trzy znaczki (5, 5 i 20 kop.)
Archiwum: kopia od rodziny Stanisława Plewika
Skany: fotokopia obu stron, bez obróbki
Omówienie: ks. M. Jagiełło, Ks. Władysław Plewik – kapelan katyński z Bełżyc, wyd. II, Warszawa – Góra Świętej Małgorzaty 2026, s. 138, 152–155

Jak cytować

Kartka pocztowa ks. Władysława Plewika z obozu w Starobielsku do matki, 29 XI 1939, kopia od rodziny Stanisława Plewika. Transkrypcja: plewik.pl/materialy/kartka-ze-starobielska-1939/.

Transkrypcja: plewik.pl, dział Materiały.