Mobilizacja, niewola i śmierć

Mobilizacja

30 sierpnia 1939 roku prezydent Ignacy Mościcki ogłosił powszechną mobilizację. Ks. Władysław, od kwietnia kapelan rezerwy w stopniu kapitana, podlegał Powiatowej Komisji Uzupełnień (PKU) w Piotrkowie Trybunalskim – tak sam informował kurię w 1938 roku.¹

Nie wiadomo, do jakiej jednostki otrzymał przydział ani gdzie służył. Centralne Archiwum Wojskowe nie ma o nim danych.² Wiadomo tylko, że jako kapelan wziął udział w kampanii wrześniowej.

W rodzinie przetrwały dwie opowieści z pierwszych dni wojny. Według Janiny Wójtowicz do jej babci Franciszki przyszedł „granatowy policjant”, krewny rodziny. Spotkał ks. Władysława jadącego konno z wojskiem na wschód i odradzał mu dalszą drogę, bo niedaleko są Sowieci. Ksiądz odpowiedział:

„Pasterz swych owiec nie zostawia samych”

W drugiej wersji, którą opowiadała Irena Wiślińska, do domu Franciszki przybiegł sąsiad nazywany Polnym i namawiał Władysława, by się ratował, bo idzie wojna. Ksiądz odpowiedział stanowczo:

„Przysięgałem Bogu i Ojczyźnie!”

W niewoli sowieckiej

17 września 1939 roku Armia Czerwona wkroczyła na wschodnie ziemie Polski. Ks. Władysław Plewik w nieznanych okolicznościach dostał się do niewoli sowieckiej.⁴

Pierwszym znakiem życia był gryps – kilka słów na skrawku papieru pakowego do Stanisława Żarnowskiego, kolegi z Bełżyc i z gimnazjum w Wilnie, wtedy sędziego w Lublinie:

„Stachu, bądź łaskaw powiedzieć Mamusi, że żyję. Bóg da, że będę szybko w domu”

Obejrzyj całą kartkę i transkrypcję

Obóz w Szepietówce

Jeńców, w tym kapelanów, zatrzymywano najpierw w obozach przejściowych, między innymi w Szepietówce, około 430 km na południowy wschód od Bełżyc. Warunki były skrajnie ciężkie: tysiące ludzi spały na gołej ziemi, brakowało jedzenia i wody. Praktyki religijne były zakazane.⁵

Stamtąd ks. Władysław napisał ołówkiem list do matki i rodzeństwa. List nie przyszedł pocztą – najpewniej ktoś przekazał go rodzinie. Po latach Grzegorz Widelski odnalazł list na strychu rodzinnego domu.⁶

„Bardzo proszę Mamusię i Was Kochani Bracia z całym Rodzeństwem, żebyście dbali o swoje zdrowie. Zaopiekujcie się Drogie i Kochane Bratowe Mamusią. Ja dam sobie radę. Bóg dobry pozwoli, że wkrótce się zobaczymy.”

W liście pisze też, że spotkał dużo znajomych księży, razem ze zwierzchnikiem z Łodzi. Nie wiadomo, kogo miał na myśli.⁷

Przeczytaj cały list

Obóz w Starobielsku

Z Szepietówki trafił do obozu specjalnego NKWD w Starobielsku. Prawdopodobnie przyjechał z transportem około 1200 oficerów, który dotarł tam 15 listopada 1939 roku.⁸ Obóz mieścił się w dawnym klasztorze otoczonym murem. Przebywało w nim około 3800 polskich oficerów, lekarzy, prawników, inżynierów i nauczycieli.⁹

Pod koniec listopada jeńcom pozwolono napisać do rodzin. 29 listopada 1939 roku ks. Władysław wysłał kartkę pocztową do matki, na adres ul. Jakuba 14 w Bełżycach:

„Jestem w Starobielsku. Na zdrowiu czuję się dobrze, tylko tęsknię za Mamusią i Rodzeństwem, proszę się jednak nie martwić, wszystko będzie dobrze – jest nadzieja, że szybko się zobaczymy.”

Prosił, by matka napisała do niego z pomocą ks. Stanisława Boruckiego, i przesyłał mu pozdrowienia. Nie mógł wiedzieć, że ks. Borucki zmarł 8 listopada 1939 roku.

Przeczytaj całą kartkę

Charków, kwiecień 1940

5 marca 1940 roku najwyższe władze Związku Sowieckiego zdecydowały o rozstrzelaniu polskich jeńców i więźniów. Na mocy tej decyzji NKWD zamordowało blisko 22 tysiące polskich obywateli (21 857 według sowieckiej notatki z 1959 r.).¹⁰

Na początku kwietnia 1940 roku zaczęto opróżniać obóz w Starobielsku. Jeńców wywożono grupami koleją do Charkowa, do więzienia wewnętrznego przy siedzibie obwodowego zarządu NKWD. Tam ich rozstrzeliwano, a ciała grzebano w lesie na obrzeżach miasta, w pobliżu osiedla Piatichatki.¹¹

Na sporządzonej przez NKWD liście jeńców wywiezionych ze Starobielska nazwisko ks. Władysława Plewika figuruje pod pozycją 2578.¹² Został zamordowany w Charkowie w kwietniu 1940 roku. Miał 35 lat.

Obejrzyj całą stronę i transkrypcję

Przez lata „zaginiony”

Jeszcze w 1948 r. łódzki „Spis duchowieństwa i parafij” wymieniał go jako zaginionego.¹³ Rodzina Plewików już we wczesnych latach powojennych poszukiwała wieści o księdzu Władysławie przez Czerwony Krzyż. Pisała listy do Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Warszawie i do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Warszawie, chcąc dowiedzieć się, czy przeżył wojnę, gdzie służył, czy wróci. Teresa Wójcik, wnuczka Aleksandra Plewika urodzona w 1951 roku, wspomina, że jeszcze kiedy była dzieckiem rodzina wiedziała, iż ksiądz Władysław został zamordowany w Katyniu.¹⁴

Jego matka, Franciszka, zmarła w 1967 roku. Wiedziała, że syn już nie wróci.

Pełniejsze informacje o jego losie przyniosło dopiero ujawnienie sowieckich dokumentów po 1990 roku. W 1997 roku dr Adam Winiarz opublikował jego biogram w „Lubelskiej liście katyńskiej”. 17 czerwca 2000 roku otwarto Polski Cmentarz Wojenny w Charkowie-Piatichatkach; nazwisko ks. Władysława Plewika znalazło się w księdze cmentarnej.¹⁵

Powiększ i przeczytaj napis

O tablicach, dębach pamięci i innych formach upamiętnienia opowiada dział Upamiętnienie.