Gryps odnaleziony po 65 latach
Mała, beżowa kartka. Chyba z papieru pakowego. Lekko już pożółkła. Zapisana kredką lub ołówkiem. Dziś już coraz mniej widoczna. Przeleżała ponad 65 lat na strychu domu Janiny Wójtowicz, bratanicy księdza. W roku 2005 odnalazł ją Grzegorz Widelski.
„Stachu, bądź łaskaw powiedzieć Mamusi, że żyję, Bóg da, że będę szybko w domu”
Tych kilka słów, skierowanych do matki za pośrednictwem Stanisława Żarnowskiego, przetrwało w rodzinnym archiwum. Ale kim był człowiek, do którego ksiądz zwrócił się po imieniu? Skąd się znali? I dlaczego właśnie jemu powierzył tak ważną wiadomość?
Do dziś ta kartka jest przechowywana niemal jak relikwia w domowym archiwum Danuty i Grzegorza Widelskich.
Tak Grzegorz Widelski, mój ojciec chrzestny, wspomina odnalezienie kartki:
„Przeszukując materiały, które były tam [na strychu] zgromadzone, [znalazłem] list dostarczony nie wiem przez jakiegoś, pewnie anonimowego, posłańca. Kiedy przeczytałem to, powiem wprost, ciarki mnie przeszły całkowicie. Byłem pod wielkim wrażeniem, wzruszony tym, zacząłem dopytywać, bo wiedziałem, że [ks. Władysław Plewik] zginął, ale to nie było mi tak bliskie jak po tym, kiedy dotknąłem w ten sposób tej prawdy, że ksiądz tam był, zginął, i ja po wielu, wielu latach odnajduję taki list”.
Grzegorz Widelski tuż po odnalezieniu tej kartki pojechał do kamienicy przy ul. Górnej w Lublinie i próbował dopytywać mieszkańców, czy ktoś zna lub kojarzy ten fakt, ale nikt niczego nie wiedział.
Od odnalezienia kartki upłynęło jeszcze piętnaście lat, zanim sam zacząłem szukać informacji o jej adresacie. Kiedy w 2020 roku po raz pierwszy wziąłem ją do ręki, miałem poczucie, że dotykam materialnego świadectwa losów księdza Plewika (brata mojego pradziadka) i historii, którą przez dziesięciolecia próbowano zamilczeć.
Kilka słów do matki i adres w Lublinie
Kiedy bierzemy tę kartkę do ręki, po prawej stronie czytamy:
„Lublin – Górna 6–8.”
A poniżej wiadomość:
„Stachu, bądź łaskaw powiedzieć Mamusi, że żyję, Bóg da, że będę szybko w domu. Władek Plewik.”
Żeby odczytać treść z lewej strony, trzeba obrócić kartkę. Przeczytamy wtedy:
„J.W. [Jaśnie Wielmożny] Pan Stanisław Żarnowski Lublin.”
Samo nazwisko Stanisław Żarnowski jest już napisane mniej czytelnie, jakby było pisane w pośpiechu albo jakby było dopisywane na ostatnią chwilę tuż przed oddaniem kartki. Albo jakby celowo było napisane trochę mniej wyraźnie, aby nie zdradzać nazwiska odbiorcy.
Dziś odczytujemy to jako gryps. Wiadomość z niewoli. Ksiądz Władysław Plewik przekazał ją komuś albo już po tym, jak po 17 września 1939 roku został zatrzymany i uwięziony przez Sowietów. Albo zaraz po wybuchu wojny, po tym jak poszedł na front, ale jeszcze przed zatrzymaniem. Bardziej prawdopodobna wydaje mi się pierwsza wersja. Przez lata w rodzinie księdza myślano, że jest to wiadomość z obozu przejściowego dla oficerów Wojska Polskiego w Szepietówce. Dziś wiadomo, że z Szepietówki pochodzi osobny list do matki i rodzeństwa. Gdzie powstał gryps – nie wiadomo.
Dla księdza Władysława Plewika jedną z najważniejszych osób była jego matka. O ich silnej więzi świadczą zachowane listy. „Kochana Mamusiu” – tak zaczyna list z Szepietówki. „Najdroższa Mamusiu” – kartkę ze Starobielska. Zawsze wielką literą. I zawsze zdrobniale. Musiał wiedzieć, że matka martwi się o niego, odkąd poszedł z wojskiem na front. Chciał ją uspokoić. Szedł na wschód, a informacja o wkroczeniu Armii Czerwonej na wschodnie ziemie Polski była wtedy faktem powszechnie znanym. Dlatego za wszelką cenę chciał przekazać najważniejszą wiadomość: Mamusiu, żyję.
Przypadkowe odkrycie w wileńskim spisie duchowieństwa
Kiedy w kwietniu 2020 roku pracowałem nad pierwszą wersją strony internetowej plewik.pl, zbierałem zdjęcia i dokumenty związane z osobą księdza i prowadziłem badania genealogiczne na szeroką skalę. Nie dawało mi też spokoju, że wciąż wokół tej zapiski jest tak wiele niewiadomych. A przecież w dwóch kolejnych wiadomościach z niewoli ksiądz wprost napisał, gdzie jest, a kartkę ze Starobielska opatrzył też datą. Dlatego przez kolejne miesiące próbowałem dowiedzieć się, kim był ów Stanisław Żarnowski.
Pierwszy trop pojawił się, gdy przeglądałem roczniki spisu duchowieństwa wileńskiego z lat 1926–1929. Natrafiłem na pełną listę uczniów Gimnazjum Archidiecezjalnego w Wilnie: imię i nazwisko, rok urodzenia i rok wstąpienia do szkoły.
Szukałem na niej Władysława Plewika, ale moją uwagę przyciągnęło inne nazwisko: Stanisław Żarnowski (ur. 1907). Obaj figurują w tej samej grupie (Cursus I), z tym samym rokiem przyjęcia – 1925. Znajomo brzmiały też nazwiska innych uczniów z tej listy: Malinowski, Dobrowolski, Wiśliński. Typowe bełżyckie nazwiska. Pojawiła się pierwsza hipoteza: czy Żarnowski mógł być kolegą księdza ze szkolnej ławki? I czy mógł, tak samo jak Władysław Plewik, pochodzić z Bełżyc?
Czy to ten sam Stanisław Żarnowski?
Odnalezienie Stanisława Żarnowskiego na liście uczniów z Wilna było pierwszym tropem. Nie oznaczało jednak, że już znalazłem adresata grypsu. W dokumentach sprzed niemal stu lat powtarzają się przecież te same imiona i nazwiska. Musiałem ustalić, czy uczeń wileńskiego gimnazjum był tym samym Stanisławem Żarnowskim, do którego ks. Plewik zwrócił się w 1939 roku.
Zacząłem od sprawdzenia, czy ma on jakiś związek z Bełżycami. W internetowej bazie Lubelskie Korzenie, prowadzonej przez Lubelskie Towarzystwo Genealogiczne, wpisałem jego nazwisko. Znalazłem akt urodzenia Stanisława Żarnowskiego, który urodził się 7 listopada 1907 roku w Bełżycach, w tym samym roku, który podaje wileński spis. Akt podawał też imiona rodziców: Wawrzyniec i Bronisława z Nowakowskich.
Imię, nazwisko i rok urodzenia to jednak za mało, aby mieć pewność. Rozstrzygnąć mogły dopiero imiona rodziców, jeśli znajdę je w kolejnych dokumentach. A na grypsie był przecież jeszcze adres.
Lubelski adres i potwierdzenie z Wilna
Latem 2025 roku poszukiwania toczyły się dwutorowo. Dzięki kontaktom ks. Mirosława Jagiełły, który pracował wtedy nad książką „Ks. Władysław Plewik – kapelan katyński z Bełżyc”, udało mi się porozmawiać z wileńskim historykiem Albertem Volkiem i poprosić go o kwerendę w litewskich archiwach. Sam skupiłem się na Lublinie, bo tam prowadził adres z grypsu.
Na grypsie ks. Plewik zapisał adres przy ulicy Górnej. Odnalezienie adresu zamieszkania przedwojennego mieszkańca tego miasta jest możliwe dzięki wyszukiwarce „Książki meldunkowe Lublina”.
Wyszukiwarka zwraca dwa rekordy zatytułowane „Stanisław Żarnowski”: dwie jednostki z zespołu Akta miasta Lublina, o sygnaturach 445 i 446. Udałem się więc do Archiwum Państwowego w Lublinie, aby zapoznać się z książkami meldunkowymi dla obu rekordów. Moje zdziwienie było wielkie, kiedy otrzymałem akta z archiwum. Okazało się, że pod sygnaturą 445 mam przed sobą domową książkę meldunkową kamienicy przy ul. Górnej 11, założoną w 1937 roku – przy tej samej ulicy, którą ksiądz zapisał na grypsie.
Wynikało z niej, że od 8 czerwca 1938 roku przy ulicy Górnej 11, w mieszkaniu nr 6, mieszkał Stanisław Żarnowski. Jako zawód wpisano: sędzia Sądu Okręgowego w Lublinie. Co ważniejsze, zapisano tam również imiona jego rodziców: Wawrzyniec i Bronisława. Takie same jak w akcie urodzenia z Bełżyc.
To było istotne potwierdzenie, choć numer domu się nie zgadzał: na grypsie ks. Plewik zapisał „Górna 6–8”, a w książce meldunkowej jest Górna 11 m. 6. Nie uważałem jednak, że jest to aż tak istotna różnica. Wcześniej bowiem zdarzało się księdzu błędnie adresować listy do swojego brata czy matki w Bełżycach, myląc ulicę czy numer domu.
Brakowało więc jeszcze jednego ogniwa. W Bełżycach urodził się Stanisław Żarnowski, syn Wawrzyńca i Bronisławy. W Lublinie mieszkał sędzia Stanisław Żarnowski, także syn Wawrzyńca i Bronisławy. W wileńskim gimnazjum uczył się Stanisław Żarnowski, rocznik 1907. Ale czy uczeń z Wilna to on?
Odpowiedź przyszła z Wilna pod koniec sierpnia 2025 roku od Alberta Volka. Odnalazł on dzienniki lekcyjne tego gimnazjum z lat 1926–1929. W dzienniku klasy VII z roku szkolnego 1926/27 figurują obaj: Władysław Plewik i Stanisław Żarnowski. Przy nazwisku Żarnowskiego zapisano imiona jego rodziców: Wawrzyniec i Bronisława.
Te same imiona potwierdziły się w trzecim dokumencie. To był już dla mnie decydujący dowód. Chłopiec z Bełżyc, uczeń z Wilna i sędzia z Lublina – adresat grypsu – okazali się tą samą osobą. A z Władysławem Plewikiem chodził do jednej klasy.
Nie był to więc wniosek oparty wyłącznie na zgodności nazwisk. Dopiero porównanie kilku źródeł pozwoliło mi z dużą pewnością ustalić tożsamość Stanisława Żarnowskiego.
| Dokument | Gdzie | Co ustalono |
|---|---|---|
| Gryps ks. Władysława Plewika | Archiwum rodzinne Danuty i Grzegorza Widelskich | Imię i nazwisko adresata oraz adres: „Lublin – Górna 6–8”. |
| Catalogus ecclesiarum et cleri dioecesis vilnensis pro anno Domini 1926 | Archiwum i Muzeum Archidiecezjalne w Białymstoku | Stanisław Żarnowski (ur. 1907) i Władysław Plewik na liście uczniów Gimnazjum Archidiecezjalnego w Wilnie: ta sama grupa (Cursus I), ten sam rok przyjęcia – 1925. |
| Akt urodzenia Stanisława Żarnowskiego, Bełżyce | Baza Lubelskie Korzenie (Lubelskie Towarzystwo Genealogiczne) | Urodzony 7 listopada 1907 roku w Bełżycach. Rodzice: Wawrzyniec i Bronisława z Nowakowskich. |
| Domowa książka meldunkowa ul. Górna Nr domu 11 w Lublinie, 1937 | Archiwum Państwowe w Lublinie, zespół 22 Akta miasta Lublina, sygn. 445 | Od 8 czerwca 1938 roku mieszkał przy ul. Górnej 11 m. 6, wcześniej przy ul. Zgodnej 3. Zawód: sędzia Sądu Okręgowego w Lublinie (stronę mieszkania nr 6 wypełniono po czerwcu 1944 roku). Rodzice: Wawrzyniec i Bronisława. |
| Książka meldunkowa kamienicy przy ul. Górnej 11 w Lublinie, 1949 | Archiwum Państwowe w Lublinie, zespół 22 Akta miasta Lublina, sygn. 446 | Nadal przy ul. Górnej 11 m. 6. Zawód: sędzia, Sąd Apelacyjny w Lublinie (stempel z 11 października 1950 roku). Żona – nauczycielka w Szkole Podstawowej nr 7 w Lublinie. |
| Dziennik lekcyjny klasy VII, rok szkolny 1926/27 | Wilno, archiwa litewskie (kwerenda Alberta Volka, sierpień 2025) | W tej samej klasie: Władysław Plewik. Rodzice: Wawrzyniec i Bronisława. Zajęcie ojca i matki: rolnictwo. |
Co udało się ustalić, a co pozostaje zagadką?
Zagadka adresata grypsu jest w dużej mierze rozwiązana. Poszukiwania pozwoliły mi powiązać Stanisława Żarnowskiego z Bełżycami, z Gimnazjum Archidiecezjalnym w Wilnie – gdzie chodził do jednej klasy z Władysławem Plewikiem – i z przedwojennym Lublinem. Zbieżność danych osobowych w zachowanych dokumentach wyjaśnia, kim był człowiek, do którego ks. Władysław Plewik zwrócił się słowem „Stachu”. Moje ustalenia przytoczył ks. Mirosław Jagiełło w monografii „Ks. Władysław Plewik – kapelan katyński z Bełżyc” (wyd. II, Warszawa – Góra Świętej Małgorzaty 2026, s. 52–53).
Nie udało się natomiast ustalić, gdzie i kiedy dokładnie ksiądz napisał gryps, kto go przeniósł ani w jaki sposób kartka dotarła do rodziny. Te pytania wciąż pozostają otwarte. Czy ksiądz pamiętał ten adres z wcześniej prowadzonej korespondencji z kolegą, czy może odwiedził go przed wojną w Lublinie?
Tego nie wiem. Domyślam się tylko, że aby przekazać wiadomość matce, musiał użyć kogoś znajomego. Kogoś, kto wiedział, gdzie dokładnie mieszka jego matka Franciszka, bo sam pochodził z Bełżyc i znał tam każdą ulicę i prawie każdy dom. Domyślam się też, że posłaniec miał dostarczyć kartkę tylko do Lublina, a dalej wiadomość przekazał już Stanisław Żarnowski. Ksiądz prawdopodobnie nie mógł wpisać na kartce wprost adresu swojej matki. A może wiedział, że posłaniec pojedzie tylko do Lublina? Może też nie chciał zdradzać adresu swojej rodziny z obawy przed tym, że kartka wpadnie w niepowołane ręce. To są tylko kolejne hipotezy, które każdy badacz musi stawiać.
Wiadomo natomiast, że gdy jeńcom w Starobielsku pozwolono pisać do rodzin, ksiądz wysłał kartkę pocztą wprost do matki, na ul. Jakuba 14.
Fakty są takie, że zapiska dotarła do Franciszki Plewik. Operacja się udała.
Żywię też nadzieję, że kiedyś uda mi się dotrzeć do potomków Stanisława Żarnowskiego. Może w ich rodzinnym archiwum zachowały się jakieś zdjęcia, dokumenty lub korespondencja?